Psychologen: ‘Trump lijdt aan kwaadaardig narcisme’
Maar wat betekent dat in een professionele omgeving?

Doorbraak – 3 september 2019 – Jan Van Peteghem

Narcisme is een middelzware psychische aandoening die minstens gedeeltelijk een erfelijke basis heeft, maar ook wordt beïnvloed door de opvoeding die de symptomen kan afzwakken doch ook in een belangrijke mate kan versterken.

Kenmerken van narcisten[1]

Mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis zijn charismatisch bij de eerste kennismaking. Ze stralen zelfvertrouwen en bekwaamheid uit, zijn charmant en geïnteresseerd. Ze geven je het gevoel dat je speciaal bent en hebben een vlotte babbel. Wel zijn ze niet goed in staat zijn tot binding en intimiteit, laat staan empathie; ze haken dan ook af wanneer iemand iets emotioneels meemaakt of een verhaal brengt dat om een zekere inleving vraagt. Dit laatste maakt mede dat ze zelf doorgaans erg gespannen in het leven staan, ook al merk je daar uitwendig meestal niets van.

Deze personen scoren goed bij de andere sekse: ze zijn op hun gemak, ongeremd, extravert en losjes. Ze zijn aantrekkelijk — mede doordat ze meer aandacht aan hun uiterlijk besteden dan gemiddeld. Ze worden vaak gezien als uitnodigend voor een relatie (minder voor een vriendschap, wegens een gebrek aan een oprechte belangstelling voor de andere). Ze hebben relatief veel seksuele partners gehad. Ook tijdens een relatie kijken ze vaak al om zich heen of ze een leuker iemand ontdekken en door die geringe betrokkenheid zijn ze ook vaker ontrouw. Ze zien liefde als een spel: ze spelen met de gevoelens van de ander, bijvoorbeeld door ze aan te trekken en af te stoten of door ze in het ongewisse te laten. Zien hun partner als ‘aanhang’ die hun eigen status en bijzonderheid onderstreept (denk aan de zogenaamde ‘trophy wife’).

Narcisten zijn overtuigd van hun eigen superioriteit, en geven dus anderen weinig waardering. En als de ander ergens goed in is, gaan ze de strijd aan, want ze willen altijd béter zijn en kunnen extreem boos worden als ze kritiek krijgen of onvoldoende erkenning. Dat mondt uit in narcistic rage: vijandig en boos gedrag waarbij je bijvoorbeeld wordt doodgezwegen of uit de groep wordt gestoten. Ook professioneel hebben narcisten op een dwangmatige manier behoefte aan aandacht, bewondering en erkenning.
Narcisten liegen, draaien en komen hun beloften niet na. Ze geven anderen de schuld en wijzen op hun gebreken terwijl ze zichzelf zien als een slachtoffer: het ligt altijd aan de ander, de narcist doet nóóit iets verkeerd. Ze hebben behoefte aan macht en controle en zijn mede daardoor snel jaloers. Door die narcistische krenking liggen ze ook vaak in conflict met anderen. Ze hebben geen berouw en doen niet aan reflectie over wat verkeerd liep, waardoor hun zelfinzicht ondermaats is. Dit laatste is één van de redenen waarom narcisme een moeilijk aan te pakken psychische aandoening is.

Zonder Donald Trump zelf ooit ontmoet te hebben: is die geen schoolvoorbeeld van het bovenstaande? Een narcist weggelopen uit het boekje…

En hoe ga je daarmee om? Als je in een relatie zit met een narcist (privé of op het werk), is de kans op verandering minimaal. Je kan het alleen maar uitzitten. Hoopgevend: een aantal mensen slagen daarin. Vuistregels zijn de volgende[2]:

Smeer ze stroop om de mond. Moet je iets van een narcist gedaan krijgen? Slijmen helpt. Bij het bedelven onder lof en bewondering kan je onmogelijk overdrijven: een narcist krijgt daar nooit genoeg van en doorziet niet dat je komedie speelt. Alleszins ga je bij elke confrontatie blijk moeten geven van een onderdanigheid en een aan- en afhankelijkheid. Maar maak je geen illusies: ooit loopt de relatie spaak.

Lever nooit openlijk kritiek. Ga nooit in gezelschap tegen een narcist in — dat zal hij/zij je nooit vergeven.

Blijf op je hoede. Overtroeven lukt niet, maar met een beetje handigheid kun je wel terugmanipuleren. Het is de enige lange-termijn-strategie voor een medewerker van een narcistische leidinggevende.

Let op je gevoelens. Vaak duurt het even voor je doorhebt dat je met een narcist te maken hebt, terwijl hij/zij ondertussen ongemerkt je zelfbeeld ondergraaft. Laat negatieve commentaren op je persoonlijkheid en gedrag vanwege een narcist van je aflopen, genre ‘water en eend’.

Neem ze zoals ze zijn. Wat je ook doet, geef de hoop op dat je een narcist kunt veranderen. Acceptatie is een betere strategie.

Hoe pak je dat aan in een werkkring?

Net zoals bij een psychopaat geldt de regel: probeer te vermijden dat je met dergelijke personen te maken krijgt in je leven — en dat geldt in de eerste plaats in je beroepsrelaties, waarin je toch een bepaalde keuzevrijheid hebt.

Indien je toch met een narcist opgescheept zit in een professionele omgeving, weet dat bovenstaande richtlijnen onverkort blijven gelden. Vooral wanneer je onmiddellijke chef een doorgewinterde narcist is, is het noodzakelijk om de vijf standaardgedragsregels minutieus in acht te nemen, op straffe van beknotte loopbaanmogelijkheden of een blijvende grafstilte tussen jou en je narcistische verantwoordelijke. In een dergelijk geval is er maar één vuistregel: beperk het contact met je leidinggevende zoveel mogelijk, blijf uit de buurt.

En als dit echt niet mogelijk is, bestaat de enige oplossing erin je werkkring te verlaten: verander van afdeling of neem ontslag en zoek een andere opportuniteit. Want narcisten zijn louter uit op hun eigen voordeel en denken ook recht te hebben op bepaalde privileges vanwege hun vermeende bijzondere kwaliteiten. Ondertussen laten ze anderen geloven in hun goede bedoelingen. Ze hebben een talent om overal een draai aan te geven waardoor de ánder onredelijk of dom lijkt, en als dat lukt via leugenachtig gedrag zullen ze daarvoor niet terugschrikken[3].

Maar sommige medewerkers kunnen zich kennelijk wel degelijk schikken in bovenstaande richtlijnen, zelfs gedurende een langere periode. Dat geldt doorgaans in werkrelaties waarbij een mannelijke narcist de plak zwaait over damespersoneel. Narcistische gedragingen zijn immers infantiele manieren van doen (Freud-adepten houden doorgaans voor dat elk kind kortstondig narcistisch gedrag vertoont, doch deze fase normaliter zelf wel te boven komt). Vrouwelijke werknemers hebben voor zo’n narcistische eindverantwoordelijke blijkbaar meer begrip, en hebben er allicht ook meer ervaring mee wanneer ze zelf kinderen hebben gehad (in de hypothese dat Freud op dit vlak gelijk heeft). En dus slagen zij er soms in om de infantiele gedragingen van hun superieur zonder al te veel problemen en gedurende lange tijd te doorstaan, doorgaans vanuit een onbestemd gevoel van medelijden.

Maar let toch maar op…

Zelfs dan nog is het voor hen belangrijk om steeds een slag om de arm te houden: narcistische verantwoordelijken houden zich zelden aan afspraken en beloften, en denken er geen twee keer over na je te ontslaan als ze bij jou niet aan hun trekken komen. En je moet ermee leren leven dat narcisten professioneel vooral imago-doelen koesteren (wat vindt de ander van mij?) in plaats van aandacht te schenken aan de medewerkers (hoe maak ik het aangenaam voor de ander?). Ze zetten immers hun medewerkers en collega’s in voor hun eigen plannen zonder zich daarbij af te vragen wat die ander eigenlijk wil.

Mannelijke werknemers accepteren een dergelijk gedragspatroon evenwel minder gemakkelijk van hun leidinggevende. Zij zijn, terecht overigens, van mening dat een manager een volwassen manier van communiceren moet hanteren en krijgen na verloop van tijd de buik vol van dergelijke aandacht- en energie-opslorpende gedragingen; bovendien zij ze vaak mondiger in een arbeidsrelatie en blijven het niet accepteren dat hun baas de enige is voor wie de zon mag schijnen. Vooral wanneer een vrouwelijke narciste de plak voert over mannen is de kans reëel dat de verhoudingen dan compleet spaak lopen[4]. Stuklopende professionele relaties leiden bij de narcistische hiërarchisch verantwoordelijke evenwel zelden tot zelfinzicht en een aanpassing van de leiderschapsstijl.

Onderneming draagt de tol

Maar de onderneming draagt wel de tol van een dergelijk narcistisch gedrag, en die vertaalt zich in werknemers die psychisch afhaken en snel ontslag nemen. En zelfs wanneer het niet zo’n vaart loopt zullen personeelsleden uit afdelingen waar een narcistische bedrijfscultuur heerst klagen over gebrek aan sociale steun, rolonduidelijkheid en algemeen onwelbevinden.

Een narcistisch persoon aanwerven, laat staan hem/haar benoemen in een leidinggevende functie, is daarom een ernstige vergissing: maar omdat het vaak een hele tijd vooraleer dit gedragspatroon wordt geduid door de omgeving, komen deze personen vaak terecht in een hogere functie ‘omdat ze zo vlot met iedereen om kunnen’. De oplossing bestaat er dan om, waar mogelijk, narcisten in te zetten in commerciële functies die veel kortdurende contacten inhouden met de buitenwereld en waarbij het gedrag weinig impact heeft op de eigen organisatie.

Kortom, het is verstandig om Donald Trump terug te sturen naar waar hij vandaan komt: als verkoper.

[1] Op basis van https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/21-dingen-waaraan-je-een-narcist-herkent/
[2] Op basis van https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/vijf-gouden-regels-voor-omgaan-met-narcisten/
[3] https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/21-dingen-waaraan-je-een-narcist-herkent/
[4] Is een eerder zeldzame situatie omdat minder dames een lijnverantwoordelijkheid bekleden, en bovendien komt narcisme bij mannen veel meer voor dan bij vrouwen (zie http://narcismeinrelaties.nl/kunnen-vrouwen-narcisten/)

Jan Van Peteghem

Tips voor grootouders

Heel wat grootouders nemen een deel van de zorg op voor hun kleinkind(eren), met plezier! Maar af en toe kan dat ook wat spanning of onenigheid met zich meebrengen. Soms hebben ouders het gevoel dat grootouders zich te veel moeien met de opvoeding. Of zijn ze bezorgd dat grootouders hun kind te veel verwennen. Goed communiceren en respect hebben voor elkaars waarden in de opvoeding is dan belangrijk.

Regels en afspraken

Vaak mogen kinderen bij hun grootouders net ietsje meer dan thuis. Dat hoeft geen probleem te zijn: kinderen moeten met deze verschillen leren omgaan, zo leren ze dat niet elke situatie hetzelfde is. In de klas, de crèche of de sportclub zullen er soms ook andere afspraken gelden dan thuis.

Wel is het zo dat het voor jonge kinderen verwarrend kan zijn als ze tegenstrijdige boodschappen krijgen. Als ouders het bijvoorbeeld belangrijk vinden dat hun kind fruit eet, dan is het voor het kind ingewikkeld als grootouders zouden zeggen dat fruit eten onnodig is. Dat betekent niet dat grootouders hun kleinkind niet eens mogen verwennen met een extra snoepje of dessert. Als grootouder kan je daarbij aan je kleinkind zeggen dat fruit eten belangrijk is voor de gezondheid, maar dat het vandaag bij oma/opa iets extra mag. Het maakt dus niet zo uit of je even streng, strenger of minder streng bent dan de ouders. Het is wel belangrijk dat je inhoudelijke dezelfde boodschap meegeeft.

Ouders en grootouders maken daarom best duidelijke afspraken over welke regels ze hanteren. Als ouder kan je de grootouders inlichten over de belangrijkste regels die thuis gelden, en vice versa. Door op de hoogte te zijn van wat bij elkaar wel en niet mag, kan je je (klein)kind beter begrijpen en begeleiden.

Bij oudere kinderen kan je wat flexibeler zijn. Zij snappen al veel beter dat er bij verschillende mensen verschillende regels gelden. Ze begrijpen perfect dat ze bij oma en opa bijvoorbeeld wat langer mogen opblijven of dat ze wat meer mogen snoepen.

Grootmoeders raad

Als grootouder ken je het ouderschap als geen ander: je hebt zelf je kind(eren) opgevoed en hebt daar wellicht een schat aan waardevolle adviezen en ervaringen door. Maar als je zonder rem tips geeft, zal dat eerder als bemoeierig dan als helpend ervaren worden. Je geeft best enkel advies als erom gevraagd wordt. Door een advies in vraagzin te formuleren, komt het bovendien veel minder aanvallend over. Bijvoorbeeld: “Misschien kan het helpen om je kindje de volgende keer vroeger in bed te leggen? Wat denk jij?”. Elke ouder heeft zijn eigen aanpak

Als grootouder moet je de opvoedregels van de ouders respecteren en duidelijk zijn over je eigen huisregels. Onthoud dat jij de grootouder bent, en niet de ouder.

Bekritiseer je kind niet om zijn/haar opvoedkundige keuzes, zeker niet waar de kleinkinderen bij zijn. Weet dat ouderschap voortdurend groeien, uitproberen en ontdekken is. Elke ouder heeft zijn eigen aanpak, en zijn eigen waarden en normen die hij belangrijk vindt om mee te geven in de opvoeding. Geef je kind(eren) het gevoel dat ze altijd bij je terecht kunnen voor raad of tips in hun ouder-zijn, maar dring je eigen visie niet op.

Een speciale band

Voor ouders is het vaak een grote hulp als grootouders mee inspringen om af en toe op het kind te passen. Maar als je als grootouder zelf nog aan het werk bent of andere projecten lopende hebt, is het niet evident om een deel van de zorg voor je kleinkind(eren) op te nemen. Denk goed na over wat je wel en niet ziet zitten en communiceer dit duidelijk naar de ouders toe. Als je het niet ziet zitten om bijvoorbeeld wekelijks een dag opvang te bieden, beloof dit dan niet en durf ‘nee’ zeggen. Bespreek samen wat voor iedereen haalbaar en aangenaam is. Het belangrijkste is niet hoeveel zorgtaken je opneemt, maar wel dat je als grootouder een erg unieke band kan opbouwen met je kleinkind.

Bron: Gezondheid.be