De taak
van de kunstenaar
is de schoonheid
die hij ziet,
hoort en voelt,
te delen
met de anderen.
Micheline Baetens – 10.12.2020
De taak
Beantwoorden
BOEK: Over liefde en kwaad
Als er nood is aan humanisme
U wilt zich tijdens de nieuwe lockdown verdiepen in een cultuurgigant wiens werk u niet goed kent, maar u weet niet waar te beginnen? Begin hier, dan hebt u een leidraad. Vandaag: Hannah Arendt.
Waarom Hannah Arendt?
Filosofen zijn geen dagelijkse kost in de massamedia. De Duits-Amerikaanse Hannah Arendt (1906-1975) is daarop een uitzondering. Het afgelopen jaar hadden de Vlaamse kranten het 274 keer over haar – bijna elke dag dus. Dat kwam ook doordat in die periode een nieuw mensenrechteninstituut in Mechelen naar haar is genoemd. Maar ook dat illustreert Arendts blijvende referentie- en actualiteitswaarde.
Haar denken werd mee gestuurd door haar ervaring als Joodse wetenschapper met het nazisme. Ze vluchtte in 1933 uit nazi-Duitsland via Frankrijk naar de VS. Dat heeft ook haar werk beïnvloed: het stuurde haar filosofische belangstelling voor politieke theorie naar een humanistische kritiek op het totalitarisme.
Ja, maar waarom nu?
Arendts biografie en werk zijn intens verweven met de grote drama’s van de twintigste eeuw: dictatuur, oorlog en Holocaust, later ook de rassensegregatie in de VS, de dreiging van de nucleaire oorlog, de spanningen in het Midden-Oosten of de onderwerping van de mens aan een louter op groei gerichte economie. Ze voelde zich intellectueel verplicht om daar fundamenteel, maar nooit abstract of vrijblijvend over te reflecteren. Haar werk is een commentaar bij de wereldgeschiedenis.
‘De trieste waarheid is dat het meeste kwaad wordt aangericht door mensen die nooit hebben besloten om goed of kwaad te zijn’ Hannah Arendt Filosofe
Dat haar werk vandaag opnieuw de aandacht trekt, komt doordat velen de krachtlijnen erin ook relevant achten voor deze tijd, met fenomenen als een groeiend autoritarisme, politieke intolerantie en polarisering, de miskenning van waarheid of wetenschap, of de populistische en identitaire verleidingen die ‘het volk’ zien als een homogene maar ook anonieme massa waarin individualiteit geen plaats meer krijgt. Steekwoorden: Trump, Brexit, populisme, Hongarije, fake news …
Wat kunnen we onthouden?
Hannah Arendts centrale thema is dat van de menselijke vrijheid en waardigheid. Daarvan is het totalitarisme, met Auschwitz als ultieme consequentie, het absolute tegendeel. Die gruwel zag ze als het eindresultaat van een onderwerping van de mens aan als onwrikbaar voorgestelde wetten.
In haar kritiek benadrukte Arendt al vroeg het belang van de leugen in de totalitaire praktijk, die de dwang van natuurwetten of van teleologische wetten opdringt als niet te bediscussiëren essenties. In het verweer daartegen benadrukt Arendt het belang van een actieve betrokkenheid van elke burger in de politieke gemeenschap, en in de civiele samenleving, die elke minderheid en (vooral) elk individu als volwaardig en gelijkwaardig erkent.
In die visie kan het democratische burgerschap niet beperkt blijven tot verkiezingen. Want dan is politiek niet meer dan een optelsom van stemmen en zijn burgers slechts consumenten in een louter transactionele relatie met de overheid van wie ze louter – in de brede zin – diensten verwachten.
Bij Arendt krijgt het ideaal van het burgerschap een zeer individuele, humanistische invulling in een publieke, republikeinse context. Ze stond argwanend tegenover groepsdenken dat al snel kon leiden tot een groepsdwang die het autonome kritische denken in de weg staat. Daarom stond ze sceptisch tegenover het feminisme. Het is moeilijk om haar in een gevestigde ideologie vast te pinnen.
Arendt was een dynamische filosofe, die haar denken voortdurend verfijnde en altijd openstond voor discussie. Ook het publieke karakter van haar werk droeg daartoe bij. En ze bracht niet al haar thema’s tot een eindconclusie. Zo bleef ze sceptisch over de mensenrechten, die in de praktijk vooral burgerrechten blijken te zijn. Wie buiten de politieke gemeenschap staat, zoals staatlozen of vluchtelingen, kan maar moeilijk een ‘recht op rechten’ laten gelden.
Wat is cruciaal in haar werk?
Arendt introduceerde het begrip ‘de banaliteit van het kwaad’. Maar het heeft een voorgeschiedenis. Haar eerste confrontatie met de Holocaust bracht haar tot ‘het radicale kwaad’, het absolute, absurde kwaad dat zelfs de nazi’s zozeer verblindde, dat ze tot het ultieme eind van de oorlog middelen bleven inzetten voor de Jodenvervolging, zoals spoorweginfrastructuur, die ze toen militair veel ‘efficiënter’ hadden kunnen gebruiken.
Maar dat zou betekenen dat het kwaad het werk is van demonen. Op het proces in 1961 in Jeruzalem tegen Adolf Eichmann, die de Holocaust praktisch had georganiseerd, zag ze dat die gruwel het werk was van gewone, ‘banale’ mensen, die, meegesleept in een ideologische groepsdynamiek, tot alles bereid waren. De ‘banaliteit van het kwaad’ ligt erin dat iedereen zo’n ‘schrijftafelmoordenaar’ kan worden. Al vergiste Arendt zich wel in de figuur van Eichmann, die niet zomaar een banale bureaucraat was, maar een ideologisch geharde, overtuigde nazi en antisemiet.
En nu naar de boekhandel
Veel boeken van Arendt zijn in een moderne Nederlandse vertaling beschikbaar, ook haar vroege werk Totalitarisme en Eichmann in Jeruzalem. Van Ann Heberlein verscheen zopas de Arendt-biografie Over Liefde en kwaad . Dirk De Schutter publiceerde uitvoerig over haar werk en ze is een van de twee vrouwen in het boek Het tij keren van Joke Hermsen.
In 2012 draaide Margarethe von Trotta met Hannah Arendt een film over wat het Eichmann-proces betekende.
Wat eenzaam maakt
Iedereen kan tekenen
‘Iedereen kan tekenen, en er zit zoveel troost in’
Een bierviltje en een balpen, of het strand van de Noordzee en een vinger, meer heb je niet nodig om een tekening te maken: de ideale remedie tegen de lockdownblues.
Mensen hebben altijd getekend, we beginnen er al aan als peuter, maar zodra we onze kindertijd achter ons laten, verdwijnt het tekenen bij de meesten op de achtergrond – geen zin, geen tijd, geen talent, of we vinden het een nutteloos tijdverdrijf. Maar het lijkt alsof we in deze vreemde tijden de kleurpotloden en tekenstiften herontdekken. En wie eerder al tekende, is het vaak nog meer gaan waarderen. Tijdens de eerste lockdown lanceerde het Smak in Gent een oproep om tekeningen in te sturen. ‘Musea en galeries waren gesloten. De mogelijkheden om de verbeelding van anderen te bekijken waren heel beperkt’, zegt directeur Philippe Van Cauteren. ‘Het leek ons een goed moment om mensen te stimuleren hun eigen verbeelding in gang te zetten.’ De respons was zo groot, dat het museum een expo samenstelde met de inzendingen – te bewonderen zodra de deuren zaterdag weer opengaan: ‘Tekeningen van kunstenaars en niet-kunstenaars, van kinderen tot oudere mensen. Kleine krabbels, kindertekeningen tot minutieus getekende droombeelden: het alledaagse en de fantasie ontmoeten elkaar, het is ontroerend om te zien hoeveel mensen naar het potlood hebben gegrepen om zich uit te drukken.’
Perfectionisme
&cropxunits=598.03&cropyunits=844.96&width=1152&format=jpg)
Waarin schuilt de aantrekkingskracht van tekenen? ‘In de eenvoud en directheid ervan’, denkt Van Cauteren. ‘Het is de kortste afstand tussen onze hersenen en onze handen. Het is een manier van denken in beelden. En je hebt er niet veel voor nodig: een bierviltje en een balpen volstaan. Of het strand van de Noordzee en een vinger.’
Je zit in je kot, je vindt een vel papier in je la en je bent vertrokken. Maar is tekenen meer dan een manier om de tijd te doden? ‘Ik ben ermee begonnen toen ik een burn-out had’, zegt Silke D’Hondt. ‘Ik tekende als kind al graag, nu pikte ik het weer op om de dagen te vullen. Zonder die burn-out en de lockdown was ik er misschien niet toe gekomen. Ik heb een hoofd dat wel eens overloopt van prikkels en tekenen helpt me te focussen. Het leidt me af van zorgen en gepieker en brengt rust. Het helpt me ook om los te komen van mijn perfectionisme.
&cropxunits=598.03&cropyunits=844.96&width=1152&format=jpg)
Aanvankelijk dacht ik dat een tekening een perfecte weergave van de werkelijkheid moest zijn, intussen ben ik erachter dat ook niet perfecte tekeningen mooi kunnen zijn. Ik ben niet de grootste tekenaar, ik teken vrij intuïtief, in een eenvoudige stijl. Door te tekenen ben ik erachter gekomen dat ik creatief ben. Daardoor ben ik professioneel een andere richting ingeslagen, ik heb nu een baan waarin ik meer tijd en ruimte heb om creatief te zijn.’
Reizen in je hoofd
Ook Luk Tas tekende al enkele jaren, maar tijdens de lockdown ging hij zich er intenser mee bezighouden. ‘Vroeger tekende ik vaak mensen op de trein, maar nu ik niet meer pendel, is dat weggevallen. Zo komt er wel tijd vrij. Tekenen is een mooi tegenwicht voor de Zoomgesprekken en het hele dagen thuis achter een computerscherm zitten. Ik vind het zalig om het digitale voor het analoge te wisselen: met papier, potloden en verf bezig zijn. Het is intensief en ontspannend tegelijk, ongelooflijk zen.’
‘Tekenen is fascinerend omdat er zoveel aspecten aan zitten, je kunt altijd nieuwe dingen ontdekken, jezelf verbeteren. De eerste stap is kunnen weergeven wat je ziet. De volgende is daarmee aan de slag gaan en een eigen wereld opbouwen waarin je helemaal los kunt gaan. Dat is een beetje een vlucht weg van die vier muren. Ik kan niet op reis, maar ik kan wel reizen in mijn hoofd, er is een uitweg.’
‘Tekenen is een mooi tegenwicht voor de digitale Zoomgesprekken en het hele dagen thuis achter een computerscherm zitten’Luk Tas
Zowel Silke D’Hondt als Luk Tas tekende voor zichzelf, maar gaandeweg groeide de ambitie. Allebei posten ze hun werk op Instagram omdat ze hun werk willen delen en allebei zijn ze trots als het geliket wordt: ‘Het is mijn droom om binnen enkele jaren deeltijds met tekenen bezig te zijn’, zegt Tas. ‘Ik voel de nood om met mijn handen te werken en op een andere manier te denken.’ D’Hondt maakt intussen postkaartjes voor familie en vrienden. Ze denkt eraan een vaste collectie op te starten.
Nucleaire energie
Koen Broucke is professioneel kunstenaar, maar ook hij vindt meer dan ooit een uitlaatklep in het tekenen. ‘Het is bevrijdend, een manier om even los te komen van de stroom aan negatieve berichten en de harde realiteit. Ik kijk dagelijks ook aandachtig naar tekeningen van anderen, ik heb in mijn woonkamer twee vleugelpiano’s staan, waarop altijd twee tot drie kunstboeken open liggen. Ik ben blij dat er zoveel tekeningen en schilderijen bestaan.’
‘Het doet me ook veel deugd als ik een schilderij of tekening op Facebook post en mensen reageren dat ze er troost in vinden. Ik zoek de rand op, waar het net geen kitsch wordt. Als je zonsopgangen en zonsondergangen begint te schilderen, zit je daar heel snel aan, maar ik heb in deze tijden nood aan iets positiefs.’
‘De beste tekening is die waarin je de ziel en de energie van de kunstenaar voelt. Dat heeft te maken met de juiste blik en de aandacht die erin is gestoken. Van een schilderij van Vincent van Gogh gaat een haast nucleaire straling uit. Dat heeft met kleur te maken, en met de energie die hij in dat werk heeft gebundeld. Het is bijzonder dat die kracht tot vandaag door resoneert. Bij Van Eyck overspant die energie bijna zeshonderd jaar. Als ik een schilderij maak, voel ik die kracht soms ook, maar geregeld vermindert ze zodra de verf droog is. Hoe lang je erin slaagt om die energie te bewaren is een maatstaf voor een groot kunstenaar. Soms zit er ook veel kracht in tekeningen van amateurs en outsiderkunstenaars, energie die de energie van de kijker oproept.’
Brieven
Charlotte Peys is professioneel illustrator, ze tekent bijna dagelijks. ‘Sinds maart heb ik herontdekt dat het een manier is om wat ik denk en voel en meemaak te verwerken en in perspectief te plaatsen. Mijn schetsboeken zijn een rechtstreekse vertaling van wat er in mijn hoofd omgaat, het zijn geen autonome beelden. Maar ze zijn waardevol omdat ze een persoonlijke weerslag zijn van momenten. Tijdens de lockdown voelde ik de nood om verbinding te maken met mensen, dus begon ik die tekeningen te versturen naar vrienden, met korte teksten erbij, als een soort dagboek dat je meteen kwijtraakt. Ik verstuurde ze met de post. Gaandeweg kreeg ik ook verzoeken van vreemden. Ik heb honderd brieven verstuurd (dertig daarvan zijn te zien op www.detussenruimte.be, red.).’
‘Het belang ervan begon me pas naderhand te dagen, toen ik zag dat mensen het erg apprecieerden. Een lijn tekenen volstaat om een soort horizon te hebben. Ik heb er zelfs een postzegel voor ontworpen, twee hoofdjes die elkaar overlappen als een soort deelverzameling. Daar ging het voor mij om: je hebt altijd overlap met andere mensen. Die brieven zijn een soort aanraking met vertraging. Dat tastbare was belangrijk omdat het aanraken zo afwezig was. Ze digitaal doorsturen had niet hetzelfde gevoel gegeven.’
‘Tekenen is een basisexpressie, net zoals spreken’, vindt Philippe Van Cauteren. ‘Je begint met het tekenen van kopvoeters en gaandeweg wordt het complexer. Maar met die complexiteit komt de schaamte, omdat we zoveel regels en verwachtingen krijgen opgelegd. Zo verliezen mensen hun ongedwongenheid, omdat ze denken dat ze niet kunnen tekenen. Maar iedereen kan tekenen, het is even eenvoudig als het drinken van een kop koffie, en er zit zoveel troost en voldoening in.’
Tot eind december kunnen mensen opnieuw tekeningen opsturen naar het Smak. Dit keer wil het museum zich opwerpen als postbode en de tekeningen bezorgen bij verzorgingstehuizen of bij mensen die graag een tekening ontvangen. Bij de expo hoort ook een boek, Tekenen in lockdown. www.smak.be.
ANGST
Waarom angst ons soms niet meer loslaat
Presentator en komiek Jens Dendoncker heeft zich laten opnemen op een psychiatrische afdeling. Daar hoopt hij verlost te raken van zijn angst. Maar wat is een angststoornis? Heeft corona een invloed? Vier vragen aan professor gezondheidspsychologie Omer Van den Bergh (KU Leuven).
‘Ik heb me een tijdje geleden laten opnemen op een psychiatrische afdeling om van mijn angsten af te komen.’ Jens Dendoncker, bij het brede publiek bekend als gezicht van Rode Neuzen-dag en jurylid in VTM-hit The masked singer, werd twee weken geleden in het ziekenhuis opgenomen. Via Instagram geeft hij meer uitleg. ‘De angstgevoelens sluimerden al langer en de laatste weken was het voor mij en mijn omgeving duidelijk dat er stappen moesten worden ondernomen om hier met professionals aan te werken.’
Dendoncker doet een oproep aan zijn volgers: ‘Praat over je problemen, angsten en gevoelens’, klinkt het. De komiek is niet de eerste die openlijk het onderwerp aankaart. Tv-presentator Otto-Jan Ham heeft al jaren last van angstaanvallen en actrice Leen Dendievel schreef een boek over haar paniekaanvallen. Toch is de oproep van Dendoncker ontzettend belangrijk, vindt professor gezondheidspsychologie Omer Van den Bergh (KU Leuven). Zeker in coronatijden.
Een angststoornis blijft voor veel mensen iets irreëels. Wat is het precies?
‘We ervaren allemaal paniek- en stressmomenten in ons leven. Op zo’n momenten gaan sommige mensen een beetje hyperventileren en krijgen een verhoogd ademdebiet. Dat is op zich onschuldig. Maar bij sommigen kan dat ontsporen. Ze krijgen klachten, voelen benauwdheid, of er ontstaat angst. Het is een bron van zorgen die uitgroeit en kan escaleren tot een algemene angsttoestand, met angst voor de angst.’
‘Stel: we hebben verschillende lichamelijke klachten. De meesten van ons gaan in paniek naar de dokter. Die geeft een uitleg. We gaan gerustgesteld terug naar huis. Anderen denken ook op voorhand al dat er iets heel ergs aan de hand is. Alleen: na het doktersbezoek vragen ze zich nog meer af: “wat is hier aan de hand?”. Ze zijn niet gerustgesteld, en vaak wordt de angst om het nog eens te krijgen op zich al een stressfactor. Zo kan een angstig onbehagen ontstaan dat kan leiden tot een chronische, angstige situatie. Een kluwen van problemen waarbij piekeren een onderhoudende factor kan zijn.’
‘Een paniekaanval is dus een veel voorkomend fenomeen. Het wordt pas een stoornis als iemand er na onderzoek niet gerustgesteld is. Er zijn bovendien heel wat angststoornissen – ook agorafobie (pleinvrees) of arachnofobie (spinnenvrees) behoren tot die categorie. Paniekaanvallen zijn een ander soort angststoornis. Angststoornissen zijn ook veelvoorkomend. Wellicht krijgt een op de vijf er in z’n leven mee te maken.’
Waarom is de ene mens gevoeliger dan de andere?
‘Er is niet één oorzaak waarom de ene persoon vatbaarder is dan de andere. We onderscheiden drie belangrijke factoren. Eerst en vooral hebben sommige mensen een zekere biologische kwetsbaarheid: een genetische component. Daarnaast is er ook de opvoedingsgeschiedenis – denk bijvoorbeeld aan de aanwezigheid van een hechtingsproblematiek. Ten slotte is er een context. Bepaalde triggers, zoals verlies, een scheiding of het verliezen van een job, spelen ook een rol. De ene angststoornis is ook de andere niet. Soms is het simpel te ontwarren, soms niet.’
Is een angststoornis te behandelen?
‘De meeste angststoornissen zijn relatief goed te behandelen met cognitieve gedragstherapie. Het gros van de stoornissen kan via enkele sessies bij een gedragstherapeut of psycholoog aangepakt worden. Daarbij zijn twee zaken belangrijk. Eerst en vooral het erkennen van de angst en het mechanisme. Vervolgens ook de acceptatie. Ermee leren leven of het vermijden. Het is vooral belangrijk om er snel bij te zijn. Meestal is een psychiatrische opname niet nodig.’
Heeft corona een impact?
‘Corona is wellicht een goeie voedingsbodem voor angststoornissen. Ik vermoed dat er meer gevallen opduiken tijdens de pandemie. Ten eerste is er de risicoperceptie. Dit is een in het algemeen een beangstigende context. Er is angst om zelf ziek te worden, maar we slapen ook minder goed en zijn sneller geneigd om angstig over zaken te denken.’
‘Daarnaast wordt ook ons sociaal netwerk ondermijnd door de contactbeperkingen. Sociale steun wordt in de wetenschap gezien als goeie buffer om de ontwikkeling van allerlei psychische problemen. Daar komt bij veel mensen nog eens de economische onzekerheid bij.’
Merkwaardige wezens
Openstellen
Regel van derden
Regel van derden
Gisteren voor het eerst van gehoord en laten uitleggen. Wist niet dat wat ik meestal intuïtief voelde bij het kijken naar mooie of lelijke dingen, in een regel gegoten was.
Ik ben al zoveel bezig geweest met verschillende uitingen van creativiteit, dat ik het mij misschien automatisch heb eigen gemaakt, of de compositie wel juist zit.
Wel nu weet ik dus ook dat er een regel voor bestaat!
Op deze foto van een zonsondergang in het gebied van de Duizend Eilanden wordt het principe van de regel van derden geïllustreerd.
De regel van derden is een compositieregel in de fotografie die kan bijdragen tot een interessante foto. Fotografen en kunstschilders passen dergelijke regels toe als vuistregel.
Men verdeelt een afbeelding in negen gelijke vlakken met twee horizontale en twee verticale lijnen. Een foto waarin een aandachtspunt, zoals het onderwerp van de foto, in het midden wordt geplaatst, is meestal niet erg spannend. Wanneer deze op of rond een van de vier kruispunten van deze lijnen valt, ook wel een sterke plaats genoemd, wordt een foto vaak sterker en dynamischer.
In nevenstaande foto wordt de regel van derden geïllustreerd. De horizon is geplaatst op een derde van onder. Hierdoor gaat meer aandacht uit naar de lucht en wordt de zonsondergang benadrukt. Als de fotograaf de aandacht wil richten op de zee en het eiland, zou de horizon op een derde van boven geplaatst kunnen worden. Twee lijnen kruisen elkaar ter hoogte van de boom. Een ander kruispunt bevindt zich nabij de lichtste plek op de foto, waar de zon zojuist is ondergegaan. Deze vuistregel vereist dus niet dat de aandachtspunten exact samenvallen met de sterke plaatsen.
Vaak beschouwt men een foto waarop de regel van derden is toegepast, als esthetisch meer aangenaam en ogenschijnlijk professioneler. De vuistregel wordt onder meer gebruikt voor de plaatsing van aandachtspunten en van de horizon, het maken van een goede vlakverdeling en het ordenen van lijnen in de compositie.
Bron: Wikipedia
Praat erover!
In het opgroeien en volwassen worden, nemen we vaak veel dingen over van onze ouders, niet alleen de goede, maar soms ook de slechte gewoontes, of minder goede.
En die passen we dan ook veelal toe in onze nieuwe relaties, wat vaak tot wrijvingen, misverstanden en frustraties leidt. Indien dat zo is, kan je daar het best met elkaar open en bloot over praten, dan die gevoelens verder te laten woekeren en in de relatie te doen ontaarden tot een ruzie of nog erger tot een breuk.
Vooral omdat men er zich meestal niet bewust van is, dat je eigen aangeleerde vroegere tradities en gewoontes, voor de andere partij, die in een heel andere omgeving is opgegroeid, niet zo vanzelfsprekend zijn als voor jou.
Probeer daarom, na het uitgepraat te hebben, tot een compromis te komen waar jullie beiden kunnen achterstaan, en een nieuwe gewoonte of traditie te kweken die wel in jullie relatie past.
Dat moet toch lukken, vooral als je mekaar graag ziet en jullie relatie gezond wilt houden.
Want indien niet, zal er altijd weer over geruzied worden, en zullen de frustraties als een rode draad door jullie relatie lopen, en jammer genoeg vooral veel mooie momenten tot een bron aan verwijten herleiden, en wat eigenlijk maar een misverstand was, wordt een voortdurende oorlog.
Dus praat erover!
