Deel 3: KIES EN BEMIN JE KEUZE

Deel 3: KIES EN BEMIN JE KEUZE

“Je bent de som van je eigen keuzes. Elke ‘ik ben’ kan het etiket dragen ‘ik heb gekozen’. (naar W. Dyer)

Als we weten wie we zijn, als we de voorwaarden hebben gecreëerd om vol vertrouwen op de toekomt af te stevenen, dan is het moment van beslissen aangebroken. Maar eerst moeten we ons goed voelen. Pas als we ons goed voelen, maken we verstandige keuzes.

Onze beslissingen zullen een verschil gaan maken. Op deze manier komen we bij het derde klaverblaadje van zelfzorg: de bewuste keuze.

We kunnen niet alles hebben en niet alles doen. Onze beperkingen noodzaken ons keuzes te maken. En juist omdat we beperkt zijn in tijd, energie, geld en aandacht, kunnen we maar beter verstandige keuzes maken.

Kiezen is bovenal zich engageren, investeren in iets dat we echt de moeite waard vinden. Wat dat is, kan niemand voor ons bepalen, elke uiteindelijke keuze zal de onze zijn.

Als we een goede keuze hebben gemaakt, gaan we daar niet nog eens over zitten piekeren, maar gaan we tot actie over. De ultieme bekroning van zelfzorg is wat we uiteindelijk met onze keuzes gaan doen. Het wordt serieus. Zelfzorg is een serieuze aangelegenheid.

Zonder jou

Dof,
alle kleuren zijn zo dof
zonder jou.

Vals,
alle klanken zijn zo vals
zonder jou.

Verpest,
alle geuren zijn zo verpest
zonder jou.

Pijn,
alle gevoelens zijn zo pijnlijk
zonder jou.

Banaal,
alle leven is zo banaal
zonder jou.

Micheline Baetens – 30.07.2018

Luister naar je innerlijke wijsheid (10)

Luister naar je innerlijke wijsheid

“Iedereen zegt ‘ik zeg tegen mezelf’ en niemand zegt ‘ik luister naar mezelf’. Probeer nu voor de verandering eens naar jezelf te luisteren.” (J. Stevens)

Voor vele problemen moeten we de oplossing echt bij onszelf vinden.

Wat goed is voor mij is het daarom nog niet voor jou, en omgekeerd.

Onze innerlijke wijsheid

We herkennen iets als wezenlijk goed voor ons, of als gevaarlijk. Wat is goed voor mij? Wat is de juiste keuze? Soms merken we dat iets ons raakt. Misschien krijgen we zelfs tranen in onze ogen. Sommigen noemen dat ‘zielenwater’. Een mooie naam om aan te geven dat bij tranen vaak ons diepste zijn aan de oppervlakte komt. Het is heel vaak de rol van kunst dit teweeg te brengen. Kunstenaars zijn zeer sterk in het ‘raken van de gevoelige snaar’. Ze raken onze innerlijke wijsheid.

Onze innerlijke wijsheid heeft al verschillende namen gekregen: intuïtie, buikgevoel, aanvoelen, ons zesde zintuig, instinct, verbinding. Als onze innerlijke stem aan het woord is, herkennen we haar wel!

Ingaan tegen onze innerlijke wijsheid is gevaarlijk!

De vijanden van je innerlijke wijsheid.

Luisteren naar je innerlijke wijsheid heeft alleen maar zin als je jezelf voldoende hebt leren kennen, en vooral als je jezelf voldoende hebt gewaardeerd.

De stem van de innerlijke wijsheid is echter al te vaak stilgelegd, ‘wegens te druk’. We hebben gewoonweg geen tijd om rustig te luisteren naar wat te horen is, te zien naar wat er te zien is, te beseffen wat er te beseffen is.

Wanneer hebben we de neiging niet of onvoldoende naar onze innerlijke stem te luisteren?

In de eerste plaats wanneer we onszelf onvoldoende waarderen. Als we met zelf-sabotage flirten, als we vinden dat we het leven niet waard zijn.
Een tweede negatieve situatie ontstaat wanneer we aan het doordrammen zijn. We kunnen niet meer stoppen, we zitten in een sneltrein en we denken dat we er niet meer uit kunnen.
Dit brengt ons op de gevaarlijke derde situatie: als je overspannen bent, zware stress ervaart, dan is de kans groot dat je innerlijke wijsheid overstemd wordt door paniek. Als je zware stress ervaart, dan wordt je innerlijke stem misschien wel overstemd door duivelse bandjes, bandjes van de dwaasheid. Dat zijn overigens momenten waarop het beter is te praten met iemand die je vertrouwt dan dat je weer monologen voert met jezelf.
Een laatste gevaarlijke situatie ontstaat als je in een depressieve fase bent. Je innerlijke stem is bijzonder zwak geworden. Dan heb je de neiging om te berusten, op te geven. Net zoals bij paniek kun je het best gaan praten met anderen die geduldig naar je luisteren.
Maar als je depressie blijft aanhouden, dan kunnen zeer gevaarlijke boodschappen je innerlijke stem volledig overstemmen. Dan is professionele hulp aangewezen. In geen geval mogen depressieve mensen sociaal geïsoleerd raken.

Je innerlijke stem mag enkel dingen zeggen die:
echt in je belang zijn
up-to-date en relevant
respectvol
in een geschikte vorm

Is intuïtie iets bovennatuurlijks?

Intuïtie is en blijft iets mysterieus, waarover al veel nonsens is gezegd en geschreven. Toch zijn er voldoende aanduidingen om aan te geven dat intuïtie even reëel is als ons vermogen om te rekenen of om een vreemde taal te leren.

Intuïtie berust op het onbewust opslaan en herkennen van patronen. Daar is weinig bovennatuurlijks of paranormaals aan. Het berust gewoon op een van de krachtigste eigenschappen van onze hersenen. Wij zien en horen overal patronen. Elke noot kan bij wijze van spreken verschillend zijn, maar toch horen we ‘Mozart’. We zien een schilderij en zeggen: Rubens zeker? Een wijnkenner herkent een wijn. En een leugenaar herkennen we aan zijn stem! Ga maar eens na, hoe weinig je je daarin al vergist hebt!

Zwakke signalen opvangen.

Intuïtie is natuurlijk nog veel meer dan patronen herkennen. Het is tevens het vermogen om zwakke signalen op te vangen en deze te interpreteren.

Hoeveel vrouwen ‘horen’ al niet aan de manier waarop manlief de garagedeur sluit en de trap opkomt hoe het die dag op kantoor is geweest. Dat heeft uiteraard niets te maken met helderziendheid, maar alles met goed luisteren.

Luisteren naar je gevoelens en emoties.

Ten slotte heeft intuïtie natuurlijk ook te maken met onze gevoelens, met emoties. We voelen ons niet lekker, we voelen ons bedreigd, ons alarmsysteem wordt ingeschakeld. De cocktail van patronen, zwakke signalen en fundamentele emoties zorgt voor een knap instrument in chaotische, moeilijke of verwarrende tijden: onze innerlijk stem, onze intuïtie.

En kan mijn intuïtie dan niet verkeerd zijn?

Soms kan de intuïtie zich vergissen, maar het is opvallend dat onze innerlijke wijsheid zich veel minder vergist dan alle mogelijke redeneringen die men ooit heeft gehouden.

Als tranen

Als tranen
ons van ontroering
in de ogen springen,
noem het dan zielenwater,
want het is ons diepste zijn
dat aan de oppervlakte komt,
en onze meest innerlijke
aard en wijsheid.

Micheline Baetens – 30.07.2018

Zelfzorg en relaties (9)

Zelfzorg en relaties

“Er zou weinig van mij overblijven als ik alles moest teruggeven wat ik aan anderen te danken heb.” (Johann Wolfgang von Goethe)

Een goede relatie met onze partner, onze kinderen, onze ouders, onze vrienden, de collega’s op het werk en met de buren is essentieel voor onze zelfzorg. In een relatie moeten beide partijen zich goed voelen. In dit hoofdstuk kunnen we zien hoe onze fundamentele kwaliteit zich ook laat vertalen in onze relaties.

Zorgen voor anderen is ongetwijfeld een rijke bron van diepe levensvreugde. Maar ook dit kan verslavend werken. We beginnen onze hulp op te dringen, we maken anderen afhankelijk van ons waar ze beter zelfstandig zouden zijn of worden.

Openstaan voor anderen is slechts mogelijk als je met jezelf in het reine bent. Wie slecht voor zichzelf zorgt, zal dit afreageren op anderen. En dan vallen er slachtoffers. Wie dus goed voor anderen wil zorgen, moet ook voldoende voor zichzelf zorgen.

Is altruïsme dan toch niet beter?

Altruïsme is het omgekeerde van egoïsme: het is spontaan om de ander geven.

De eeuwige wet van de wederkerigheid: geven en krijgen.

Zoals al uitgelegd in hoofdstuk 7, is de meest fundamentele wet in relaties de wet van de wederkerigheid. In alle culturen ter wereld wordt er van jou verwacht een cadeau terug te geven als je er een gekregen hebt. De wederkerigheid veronderstelt niet een volledig ‘voor wat hoort wat’. Niet alles wat we geven moet door de ander op dezelfde manier worden teruggegeven. Maar er moet steeds iets terugkomen. Vaak is een oprechte dank, een uiting van dankbaarheid voldoende, maar een relatie moet wederkerig zijn.

Een neuroticus is iemand aan wie je steeds meer zult geven dan je van hem terugkrijgt. Je mag twee of drie neurotici in je leven hebben, maar niet te veel. Je moet al een sterke zelfzorger zijn om ermee om te gaan, want ze zuigen je leeg! Het is daarom beter ze te ontlopen.

De verliezende partij is de gevaarlijke partij.

Wie in een relatie systematisch de mindere is, zich wat gebruikt voelt, of niet aan zijn trekken komt, zal dit niet leuk vinden. Men kan dan twee kanten uit: daarop reageren of het zo laten. Wie reageert toont energie, en toont dat hij wil investeren in de relatie. Wie niet reageert, maar toch de discriminatie voelt, zal passief agressief worden.

Wie zichzelf in een relatie wegcijfert en een kopie wordt van de ander, verliest alle eigenheid. Een cynicus zei ooit dat de raad ‘wees jezelf’ voor de meeste mensen een echte ramp is, maar toch is de basis van zelfzorg in relaties: wees jezelf!

En als de partner klaagt?

Niet altijd zijn anderen even aangenaam gezelschap. Ze hebben het zwaar, voelen zich tekortgedaan, ze klagen. Begin in geen geval met dit te zien als een tekortkoming van jezelf.

Besef echter wel dat, als iemand tegen jou klaagt, dit een teken is dat zij zich thuis voelt bij jou, dat hij toont dat dit kan bij jou, dat er energie uitgewisseld kan worden.

Onze wederzijdse beïnvloeding.

Wij zijn afhankelijk van anderen om van hen de levensnoodzakelijke goedkeuring, aanmoediging en waardering te krijgen. Maar zij ook van de onze.

We zijn erg afhankelijk van anderen. Maar we moeten wel beseffen dat de drang die we hebben om goedgekeurd te worden door anderen en de vrees om afgewezen te worden, juist vrees is voor anderen die aanvaard en goedgekeurd willen worden door ons!

Het probleem is niet hoe anderen ons beoordelen – dat doen ze immers toch voortdurend, en liefst zonder over alle informatie te beschikken – maar of we hun oordeel aannemen. Niemand verplicht ons daartoe.

Onze vrees afgewezen te worden.

De grootste vrees in onze relaties is afgewezen te worden. Deze vrees ontstaat door een gebrek aan zelfwaardering: omdat we onszelf onvoldoende waarderen, zijn we al te zeer afhankelijk van de waardering van anderen.

Leren wensen bekend te maken.

Het is belangrijk je eigen wensen goed te kennen en die duidelijk bekend te maken aan anderen. We bedoelen hier in de eerste plaats: rustig opkomen voor eigen verlangens en gevoelens; aangeven dat je een weigering niet als een afwijzing zult beschouwen en zeker ook rekening zult houden met de wensen van de ander. Wees vooral duidelijk!

Hoe vraag je aan anderen?

Vraag steeds specifieke dingen en vraag nooit wat men je niet geven kan. Het leven is geen vragenspelletje waarbij men naar de dingen moet raden, en mensen zijn geen helderzienden. Bovendien, in relaties is wachten tot het ‘spontaan’ gebeurt, de ultieme vorm van zelf-sabotage.

Vraag met overtuiging. Begin dus bijvoorbeeld niet met allerlei verontschuldigingen voor je vraag!

Geeft het niet bij de eerste keer al op. Misschien is dit niet de juiste tijd en plaats.

Neem een weigering positief op. Pleeg geen chantage. Blijf vriendelijk.

Wees open in je relaties.

We hebben allen onze façades, en onze rollen. Op deze manier beschermen we onze kwetsbaarheid. Als we de façade kunnen loslaten en iets van onszelf kunnen laten zien, dan krijgen we echt contact.

Help de anderen bij hun zelfzorg.

Het allerbeste wat je kunt doen voor anderen is er zijn. Het mooiste geschenk is het aanwezig zijn. De vervelendste kwelling in een relatie is ‘de Grote Afwezige’, die in de buurt is maar nooit aandacht heeft, niets laat doordringen, niet reageert, en zich in een andere wereld bevindt.

Tot slot van dit 9de hoofstuk: zelfzorgers weten dat de zwakke partij in een relatie de brekende partij is.

 

 

Vandaag de dag 30.07.2018

Eerste ontmoeting

Het onverwachtse van de dag zo onverwacht
In een ogenblik sta ik oog in oog met jou
Een gulle lach zegt ?jij bent het, dat kan niet missen?
Je kraag omhoog tegen de avonds winterkou

Geen moment een gevoel van het onbekende
Het is moeilijk te beschrijven
De avond brengt ons naar de stad
Net voor de laatste trein vraag je of ik wil blijven

De tijd gaat zo snel voorbij die avond
Jij bent leuk denk ik ineens heel zacht
We drinken, dansen en lachen door de tijd
We genieten tot diep in de nacht

De lichten gaan aan, de mensen naar huis
Is de dag in het einde beland
Houdt het hier dan op buiten op een koud pleintje in de stad
Maar dan ineens pak je mijn hand

Van boven glimlachen de sterren op ons neer
Ineens lijkt de nacht niet meer zo koud
We praten de hele weg naar huis
Terwijl je mijn hand in de jouwe houdt

In bed kruip je dicht tegen me aan
Jouw hoofd op mijn schouder je ademt zacht
Je komt wat dichter tegen me aanliggen
Ik bekijk je stiekem in al je pracht

Je wordt weer wakker van je slaap
Dit gevoel had ik nooit verwacht
We zoeken elkaar en vinden elkaar
De eerste kus, teder en zacht

Na een tijdje val je tegen me aan in slaap
Je houdt me stevig vast
Je hoofd ligt te rusten op mijn borst
Gewoon omdat het past

En als ik zeker weet dat je slaapt
Zodat je me zeker niet verstaat
Fluister ik hoe mooi je bent
Terwijl jij slaapdronken tegen me praat

Je bent zo mooi als je slaapt tegen me aan
Ik val in slaap met jou in mijn gedachten
Word wakker terwijl je hand de mijne zoekt
De ochtend moet nog maar even wachten

The poet

…zag jij misschien

…zag jij misschien dat ik naar jou,
dat ik je zag en dat ik zag hoe jij
naar mij te kijken zoals ik naar jou
en dat ik hoe dat heet zo steels,
zo en passant en ook zo zijdelings –
dat ik je net zo lang bekeek tot ik
naar je staarde en dat ik staren bleef.
Ik zag je toen en ik wist in te zien
dat in mijn leven zoveel is gezien
zonder dat ik het ooit eerder zag:
dat kijken zoveel liefs vermag.

Joost Zwagerman

 

Wees loyaal tegenover jezelf (8)

Wees loyaal tegenover jezelf.

“Wees jezelf! Is iemand anders soms beter geschikt.”

Loyaliteit betekent dat we trouw blijven aan wie we zijn, aan onze beslissingen.

Wie ben ik?
Waar kom ik vandaan?
Waar ga ik naartoe?

Loyaal zijn betekent dat we het verleden niet loochenen: positief denken over je verleden.

Loyaliteit betekent ook vertrouwen: jezelf durven te vertrouwen.

Zelfaanvaarding

Zelf-aanvaarding is de basis maar misschien ook wel het moeilijkste aspect van loyaliteit.

Zelf-aanvaarding begint uiteraard met de feiten onder de ogen te zien. De feiten verdraaien is zelf-bedrog.

Onze mentale misleiders hebben een spreekbuis, die men wel eens de criticaster noemt. En die is heel slecht gezelschap. Mensen met een laag gevoel van eigenwaarde luisteren naar hun pathologische innerlijke kritische stem.

Woorden zijn geladen pistolen, heeft Jean-Paul Sartre ooit gezegd. En we richten deze pistolen vaak op onszelf. We zeggen de gevaarlijkste, bedreigende, negatieve, veroordelende dingen tegen onszelf.Hoe haalt de criticaster ons gevoel van eigenwaarde naar beneden?

De criticaster vergelijkt ons voortdurend met andere mensen, periodes, situaties.

Als we tegen onze vrienden zouden spreken zoals tegen onszelf, dan zouden we niet lang vrienden houden. Want deze spreekbuis van onze mentale misleiders verhindert natuurlijk onszelf te aanvaarden zoals we zijn. Verlies en trauma slijten met de tijd. Maar je kritische stem is altijd bij je. Loyaal zijn tegenover jezelf betekent dan ook onmiddellijk de criticaster uitschakelen.

De zelf-toestemming.

We weten eigenlijk heel goed wat we graag zouden doen en zijn. Maar we wachten op toestemming van anderen. Daar kunnen we lang op wachten. Laten we dus maar beginnen met onszelf toestemming te geven.

Op wiens goedkeuring wachten we eigenlijk nog? Wat ons het meest tegenhoudt, is de toestemming van onszelf!

Geef jezelf ook toestemming om:
slechts met kleine stapjes vooruit te gaan
om af en toe eens terug te vallen
je voor te bereiden
een adempauze in te lassen
iets op te geven.

Hanteren van gevoelens.

Als ze op de juiste manier worden geformuleerd, controleren wij onze gevoelens. Maar onderdrukte gevoelens controleren ons.

Loyaliteit betekent onze gevoelens toelaten: ernaar luisteren, ze respecteren, ze aanvaarden. Waar onze eigenwaarde vrij constant blijft, is dat absoluut niet het geval met onze gevoelens. Die komen en gaan, die veranderen. Zelfs de meest intense emoties kunnen veranderen, zowel in het positieve als het negatieve: woede kan vastberadenheid worden, droefheid kan medelijden worden, vreugde kan omslaan in schuldgevoel. Onze loyaliteit zal er ons toe brengen deze gevoelens te aanvaarden en er constructief mee om te gaan.

Ons recht om positief in de wereld te staan.

We hebben het fundamentele recht op positief in de wereld te staan. Dit betekent minstens twee dingen: het recht om onszelf positief te benoemen, en het recht om verder te bouwen op onze sterke punten.

Wees loyaal tegenover jezelf: je recht op positieve ideeën.

Aarzel niet om voortdurend jezelf aan te moedigen met positieve zinnetjes, zoals:
Ik heb de kracht om te kiezen.
Hoe kan ik dit nu eens anders doen?
Kijk eens hoe goed ik dit gedaan heb!
Wat een vooruitgang!
Ik heb vertrouwen in mezelf, ik weet dat ik het kan.

Deze vorm van Loyaliteit is een van de mooiste vormen van zelfverwennerij, zoals we verder zullen zien in het laatste hoofdstuk.

Je zwakke punten kunnen ook sterke punten zijn!

Slordigheid, overhaasting, traagheid en twijfel kunnen af en toe ook hun goede kant hebben. Eeuwige twijfelaars zullen zeker geen impulsieve aan kopen doen!

Elke medaille heeft zijn keerzijde! Voordat je beslist om radicaal en met veel pijn je zwakke punten uit te schakelen, moet je er nog maar eens een paar keer over nadenken. Het is misschien juist vanwege een zwakte dat velen je zo sympathiek vinden.

Sterkte dwingt respect af.

Denk eens even terug aan de leerkracht die je het meest bewonderde. Welke grootouder bewonder je het meest? Mensen respecteren kracht, innerlijke sterkte.

Bouw verder op je sterke punten.

Vanuit je loyaliteit zul je actief op zoek kunnen gaan naar je sterke punten.

Zelfwaardering en veranderen.

Om te veranderen, om van slechte gewoontes af te raken, moeten we eerst met onszelf in het reine komen. Het klinkt vreemd, maar om te veranderen moeten we eerst onszelf nemen zoals we zijn. Deze aanvaarding noemen we actieve zelfaanvaarding. Bij passieve zelfaanvaarding hebben we al lang voor onszelf besloten dat we toch wel niets aan onze slechte gewoontes zullen doen. Bij actieve zelfaanvaarding zullen we mild zijn voor onszelf, onszelf oprecht belonen en feliciteren als we de dingen goed doen, en geduldig zijn als we fouten maken.

 

 

 

Ons gevoel van eigenwaarde: een kostbaar bezit (7)

Ons gevoel van eigenwaarde: een kostbaar bezit.

“Het is dwaas om van verdriet je haren uit te trekken, alsof je minder smart zou voelen als je kaal was.” (Marcus Tullius Cicero)

Een goed gevoel van eigenwaarde opbouwen is het allerbelangrijkste wat we kunnen doen voor onze zelfzorg. Jezelf waarderen is een van de grootste geschenken die je jezelf kunt schenken. Ouders kunnen bijna geen mooier geschenk aan hun kinderen meegeven dan een gevoel van eigenwaarde. Als je werkelijk van anderen houdt, laat ze dan hun dromen volgen.

(Dit zet ik opzettelijk vetgedrukt, want het is levensbelangrijk!)

Het gevoel van eigenwaarde is de waarheid over onszelf, het beeld dat we over onszelf hebben, de overtuigingen die we voor waar aannemen. Zelf-waardering is… zelf-respect, zelf-vertrouwen, zelf-aanvaarding, zelf-viering.

Wie een goed gevoel van eigenwaarde heeft, vertoont eigenschappen als: eerlijkheid, spontaniteit, verantwoordelijkheidsgevoel, medeleven. Wie een laag gevoel van eigenwaarde heeft, wie een lege ballon is, zal zich ofwel in een hoekje terugtrekken, of zichzelf voortdurend willen opblazen. Dat zijn mensen die pochen, uitweiden, liegen, berekend gedrag vertonen en wreed kunnen zijn. Besef dus dat een goed gevoel van eigenwaarde niets te maken heeft met hoogmoed, hoog van de toren blazen, arrogant zijn. Goede wijn behoeft geen krans. Een goed gevoel van eigenwaarde straal je uit.

Zelfwaardering heeft niets te maken met zich beter voelen dan anderen. Nederigheid siert de mens.

Zelfwaardering heeft fundamenteel te maken met het recht dat we onszelf geven om te bestaan. Maak daarom je zelfwaardering niet afhankelijk van allerlei prestaties.

Zelfwaardering en onze prestaties.

Als ons gevoel van eigenwaarde vooral zou afhangen van onze prestaties, dan is het helemaal onverklaarbaar dat sommige vedetten zelfmoord plegen. Ze hebben zowat alles gepresteerd wat er te presteren valt, en toch blijven ze opgezadeld met een laag gevoel van eigenwaarde. Het gevoel van eigenwaarde heeft veel meer te maken met een diepe innerlijke overtuiging, een fundamenteel recht dan met zichtbare prestaties.

Waarom zijn we toch zo hard tegenover onszelf?

Hoe behandelen we onszelf? Met liefde en genegenheid of met wreedheid, bedreigingen en straffen?

Vooral onder grote druk en bij hoge stress durven we onszelf wel eens hardvochtig en zonder mededogen te behandelen. We mogen niet pauzeren, we moeten lijden, we moeten vooruit, zonder glimlach, zonder pauzeren. We torsen de wereld op onze schouders.

Wees mild tegenover jezelf.

We kunnen het niet voldoende herhalen: zodra we mild tegenover onszelf zijn, vol mededogen, bereiken we meer dan wanneer we onbarmhartig streng zijn. Wie meevoelt is vriendelijk, behulpzaam, begrijpend. Je mag dat ook tegenover jezelf zijn.

Jezelf kunnen vergeven is een grote (op)gave.

We mogen onszelf vergeven, een bladzijde omdraaien. Niet met de bedoeling om weer opnieuw te kunnen vervallen in onze fouten of onhebbelijkheden, maar juist om een gezonde basis te hebben om het voortaan beter te gaan doen.

Zelfwaardering en waardering door anderen.

Hoe meer we onszelf waarderen, hoe minder afhankelijk we van anderen zijn, en hoe authentieker onze omgang met de anderen zal zijn. Dit zal een van de pijlers zijn van zelfzorg in relaties, zoals die in hoofdstuk 9 aan bod zullen komen.